Robert Oppenheimer był amerykańskim fizykiem teoretycznym i dyrektorem tajnego laboratorium w Los Alamos, gdzie podczas II wojny światowej powstały pierwsze bomby atomowe. Dziś wiele osób trafia na jego nazwisko przez film Christophera Nolana, ale prawdziwa historia naukowca jest bardziej paradoksalna: człowiek, któremu Stany Zjednoczone powierzyły jeden z najtajniejszych projektów wojennych, w 1954 roku stracił poświadczenie bezpieczeństwa. Dopiero 68 lat później Departament Energii USA formalnie unieważnił tamtą decyzję, uznając procedurę za wadliwą.
| Fakt | Informacja |
|---|---|
| Pełne imię i nazwisko | Julius Robert Oppenheimer |
| Data urodzenia | 22 kwietnia 1904 |
| Miejsce urodzenia | Nowy Jork |
| Data śmierci | 18 lutego 1967 |
| Wiek w chwili śmierci | 62 lata |
| Zawód | fizyk teoretyczny |
| Najważniejsza funkcja | dyrektor laboratorium Los Alamos, Projekt Manhattan |
| Żona | Katherine „Kitty” Oppenheimer |
| Dzieci | Peter i Katherine „Toni” |
| Wykształcenie | Harvard University, University of Göttingen |
Dane biograficzne potwierdzają m.in. National Park Service oraz Institute for Advanced Study.
Kim był Robert Oppenheimer?
Julius Robert Oppenheimer urodził się 22 kwietnia 1904 roku w Nowym Jorku. Jego ojciec, Julius Oppenheimer, był niemieckim imigrantem pracującym w branży tekstylnej, a matka, Ella Friedman, zajmowała się malarstwem. Młodszy brat Roberta, Frank Oppenheimer, również został fizykiem.
Oppenheimer ukończył Harvard University summa cum laude w 1925 roku. Po okresie pracy w Cavendish Laboratory na University of Cambridge przeniósł się do Getyngi, jednego z najważniejszych wówczas ośrodków fizyki kwantowej. Doktorat uzyskał tam w 1927 roku; wspólnie z Maxem Bornem opracował przybliżenie Borna-Oppenheimera, do dziś fundamentalne w fizyce i chemii kwantowej.
Od 1929 roku był związany jednocześnie z University of California w Berkeley i California Institute of Technology. Jeszcze przed wojną należał więc do czołowych przedstawicieli nowej amerykańskiej szkoły fizyki teoretycznej — zanim jego nazwisko zaczęło być kojarzone przede wszystkim z bronią jądrową.
Z fizyka teoretycznego stał się szefem Los Alamos
W 1942 roku generał Leslie Groves, wojskowy szef Projektu Manhattan, wybrał Oppenheimera do kierowania pracami nad konstrukcją bomby. Była to nieoczywista nominacja: Oppenheimer nie miał dużego doświadczenia w zarządzaniu, a jego kontakty ze środowiskami lewicowymi budziły zainteresowanie służb bezpieczeństwa. Groves uznał jednak, że jego wiedza i umiejętność pracy z wybitnymi naukowcami są ważniejsze.
Oppenheimer objął laboratorium w Los Alamos w Nowym Meksyku. To tam zespół fizyków, chemików i inżynierów opracowywał konstrukcje pierwszych bomb atomowych. Kulminacją prac był test Trinity przeprowadzony 16 lipca 1945 roku — pierwsza udana detonacja urządzenia jądrowego w historii.
6 sierpnia 1945 roku bomba uranowa została zrzucona na Hiroszimę, a 9 sierpnia bomba plutonowa na Nagasaki. Oppenheimer nie był samodzielnym „wynalazcą bomby atomowej”; określenie „ojciec bomby atomowej” jest skrótem odnoszącym się przede wszystkim do jego roli jako naukowego lidera Los Alamos.
Słynny cytat Oppenheimera: co naprawdę powiedział po Trinity?
Z testem Trinity nierozerwalnie łączy się słynne zdanie z Bhagawadgity o staniu się „Śmiercią, niszczycielem światów”. W popkulturze bywa ono przedstawiane tak, jak gdyby Oppenheimer wypowiedział te słowa bezpośrednio w chwili eksplozji.
Dokumentacja National Park Service przedstawia sprawę ostrożniej. Oppenheimer dopiero w nagranym w 1965 roku wspomnieniu opowiadał, że obserwując Trinity, przypomniał sobie ten fragment hinduskiego tekstu. Nie ma więc podstaw, by traktować słynne zdanie jako stenogram jego wypowiedzi z 16 lipca 1945 roku.
To ważne rozróżnienie, ponieważ właśnie późniejsza refleksja Oppenheimera stała się jednym z najczęściej powtarzanych symboli moralnego ciężaru epoki atomowej.
W 1954 roku państwo, dla którego pracował, uznało go za zagrożenie bezpieczeństwa
Po wojnie Oppenheimer pozostał wpływową postacią. W latach 1947–1952 przewodniczył General Advisory Committee amerykańskiej Atomic Energy Commission, a od 1947 do 1966 roku kierował Institute for Advanced Study w Princeton. Publicznie wypowiadał się o polityce nuklearnej i należał do przeciwników forsowania w przyspieszonym trybie programu bomby wodorowej.
W atmosferze zimnowojennej „czerwonej paniki” wróciły jednak pytania dotyczące jego dawnych kontaktów z osobami związanymi z komunizmem. Przesłuchanie przed komisją bezpieczeństwa rozpoczęło się w kwietniu 1954 roku. Panel stwierdził przy tym, że nie ma podstaw do uznania Oppenheimera za nielojalnego, lecz większość opowiedziała się przeciw dalszemu dopuszczeniu go do tajemnic. W czerwcu Atomic Energy Commission podtrzymała decyzję.
Jej konsekwencją było praktyczne zakończenie politycznego wpływu Oppenheimera na amerykański program jądrowy.
Historia dostała niezwykły epilog 16 grudnia 2022 roku. Sekretarz energii Jennifer Granholm unieważniła decyzję AEC z 29 czerwca 1954 roku. Departament Energii wskazał między innymi na naruszenia własnych zasad przez komisję i brak możliwości właściwej obrony przed częścią zarzutów. Nie był to nowy proces rehabilitacyjny — Oppenheimer nie żył od ponad pół wieku — lecz formalne skorygowanie historycznej decyzji.
Żona, dzieci i rodzina Roberta Oppenheimera
W 1940 roku Oppenheimer poślubił Katherine „Kitty” Puening. Ich syn Peter urodził się w 1941 roku, a córka Katherine, nazywana Toni, w 1944 roku. W czasie wojny cała rodzina mieszkała w Los Alamos; zachowany Oppenheimer House jest dziś częścią historii miejsc związanych z Projektem Manhattan.
Kitty miała wykształcenie związane z naukami przyrodniczymi i podczas pobytu w Los Alamos przez około rok pracowała jako techniczka laboratoryjna. Po wojnie rodzina przeniosła się do Princeton, gdzie Oppenheimer objął kierownictwo Institute for Advanced Study.
Publicznie udokumentowana biografia Oppenheimera obejmuje również jego wcześniejszą relację z Jean Tatlock, lekarką i działaczką związaną ze środowiskami komunistycznymi. Kontakty Oppenheimera z osobami o takich powiązaniach stały się później jednym z tematów postępowania bezpieczeństwa. National Park Service zaznacza jednak, że w przeciwieństwie do jego brata Franka Robert Oppenheimer nie należał formalnie do Partii Komunistycznej.
Robert Oppenheimer po wojnie i jego ostatnie lata
Mimo politycznego upadku Oppenheimer nie zniknął z życia naukowego. Kierował Institute for Advanced Study do 1966 roku, prowadził wykłady i pisał o relacjach między nauką a społeczeństwem. W 1953 roku wygłosił dla BBC serię Reith Lectures, później wydaną jako Science and the Common Understanding.
W 1963 roku otrzymał Enrico Fermi Award, jedno z najważniejszych amerykańskich wyróżnień w dziedzinie nauki i technologii. Nagrodę zatwierdzono jeszcze za prezydentury Johna F. Kennedy’ego, a po jego śmierci wręczył ją Oppenheimerowi Lyndon B. Johnson.
Oppenheimer zmarł na raka gardła 18 lutego 1967 roku w Princeton. Miał 62 lata. Jego prochy rozsypano na morzu w pobliżu wyspy St. John na Wyspach Dziewiczych Stanów Zjednoczonych.
Dlaczego Robert Oppenheimer znów stał się tak rozpoznawalny?
Współczesne zainteresowanie Oppenheimerem gwałtownie zwiększył film Christophera Nolana z 2023 roku, w którym fizyka zagrał Cillian Murphy. Produkcja zdobyła w 2024 roku Oscara dla najlepszego filmu, a Murphy otrzymał nagrodę dla najlepszego aktora pierwszoplanowego.
Film nie stworzył jednak sporu o Oppenheimera. Raczej przywrócił masowej publiczności historię, która przez dziesięciolecia zajmowała historyków nauki: jak człowiek odpowiedzialny za zorganizowanie Los Alamos stał się później ofiarą systemu bezpieczeństwa własnego państwa.
Co istotne, oficjalne przewartościowanie tej historii zaczęło się jeszcze przed premierą filmu. Departament Energii unieważnił decyzję z 1954 roku już w grudniu 2022 roku.
Czy Robert Oppenheimer dostał Nagrodę Nobla?
Nie. Archiwum Fundacji Noblowskiej pokazuje jednak cztery nominacje Oppenheimera do Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki: w latach 1946, 1951, 1955 i 1967. Żadna nie zakończyła się przyznaniem mu nagrody.
Czy Robert Oppenheimer żyje?
Nie. Zmarł 18 lutego 1967 roku na raka gardła. W chwili śmierci miał 62 lata.
Quellen
- Institute for Advanced Study, „J. Robert Oppenheimer: Life, Work, and Legacy” — biografia i kariera Oppenheimera
- National Park Service, „Manhattan Project Scientists: J. Robert Oppenheimer” — dane biograficzne i Los Alamos
- National Park Service, „The Life of J. Robert Oppenheimer: After the Manhattan Project” — przesłuchania z 1954 roku i ostatnie lata
- U.S. Department of Energy, 16 grudnia 2022 — decyzja o unieważnieniu rozstrzygnięcia AEC z 1954 roku
- National Park Service, „Katherine ‘Kitty’ Oppenheimer” — małżeństwo i rodzina Oppenheimerów
- Nobel Prize, Nomination Archive — nominacje Roberta Oppenheimera do Nagrody Nobla
- Academy of Motion Picture Arts and Sciences — wyniki Oscarów 2024 dla filmu „Oppenheimer”
Przeczytaj także: Franciszek Pieczka: w Polsce Gustlik, w niemieckim kinie często szwarccharakter
